Τα γέλια δεν λένε ψέματα

Η τέχνη πολλές φορές υπήρξε χρήσιμο εργαλείο στα χέρια της εξουσίας. Από τη μουσική και τη φωτογραφία, μέχρι και τη σημερινή μας περίπτωση· αυτή του κινηματογράφου. Σήμερα λοιπόν θα μιλήσουμε για το «σινεμά». Σήμερα θα πιάσουμε την ιδιαίτερη ιστορία του στρατοπέδου συγκέντρωσης του Τερεζίν. Το λίγο-πολύ άγνωστο σε εμάς Τερεζίν, είναι μια μικρή πόλη στα βόρεια της τσέχικης πρωτεύουσας της Πράγας. Δεν πρόκειται για κάποιον ιδιαίτερο ταξιδιωτικό προορισμό. Το μόνο ενδιαφέρον είναι ότι εκεί φυλακίστηκε και πέθανε ο Γκαβρίλο Πρίντσιπ, ο άνθρωπος που, το 1914 δολοφόνησε τον Αρχιδούκα Φερδινάνδο και την γυναίκα του, Σοφία, στο Σαράγεβο, όπως επίσης και ένα στρατιωτικό φρούριο που έχτισε ο αυστριακός αυτοκράτορας Γιόζεφ ο δεύτερος, στο πλαίσιο της άμυνας της χώρας του απέναντι στην Πρωσία.

Το πραγματικό ενδιαφέρον, όμως, με το εν λόγω φρούριο ξεκινάει στον 20ο αιώνα, μετά την κατάκτηση της τότε Τσεχοσλοβακίας από τους Ναζί. Το 1941, οι Ναζί αποφασίζουν να μετατρέψουν το φρούριο της Τερεζίν σε εβραϊκό γκέτο και συγκεκριμένα να αποτελέσει σημείο συγκέντρωσης και μεταφοράς Εβραίων προς τα ανατολικά. Αρχικά, επανδρώθηκε από Εβραίους της Βοημίας και της Μοράβιας, κυρίως από ανθρώπους μικτής καταγωγής, μουσικούς και ανθρώπους της διανόησης, όπως, επίσης, και βετεράνους της πρώτης παγκόσμιας ανθρωποσφαγής. Όμως, αυτό άλλαξε με τον καιρό και έτσι προστέθηκαν χιλιάδες Εβραίοι από την Ολλανδία και τη Δανία. Το στρατόπεδο του Τεριεζίν, ωστόσο, υπήρξε και ένα γκέτο για να παρουσιάσουν τις ιδανικές συνθήκες που ζούσαν οι Εβραίοι στα χέρια των SS. Ήταν η προσπάθειά τους να καθαρίσουν από τη μία το πρόσωπό τους απέναντι στον υπόλοιπο κόσμο, όπως είχε πει χαρακτηριστικά ο Άιχμαν, και από την άλλη να πείσουν τους Εβραίους της άριστης μεταχείρισης που θα τύχαιναν όπου και αν βρίσκονταν· είτε στο Τερεζίν, είτε στην Τρεμπλίνκα και στο Άουσβιτς όπου θα κατέληγαν.

Μπορεί να φαίνεται τρελό όταν μιλάμε για την Εβραϊκή κοινότητα και τους Ναζί, αλλά το γκέτο του Τερεζίν υπήρξε (στα χαρτιά φυσικά) ένα αυτοδιοικούμενο γκέτο και επιτρεπόταν -σε έναν βαθμό- πολιτισμικά γεγονότα, όπως οι συναυλίες, εντός του. Ένας παράδεισος για τους Εβραίους, δώρο από τον Αδόλφο Χίτλερ. Ήταν τέτοιο το έργο που γύριζαν οι Ναζί που από το γκέτο επέτρεψαν την απέλαση 1600 ανθρώπων σε ουδέτερες χώρες όπως η Σουηδία και η Ελβετία ⁱ.

Προφανώς, όμως, και τα πράγματα δεν ήταν και τόσο ρόδινα στο Τερεζίν. Καθ’ όλη τη διάρκεια που υπήρξε το «δώρο του Αδόλφου» σκοτώθηκαν από ασθένειες και την πείνα 33.456 κρατούμενοι, ενώ μεταφέρθηκαν σε στρατόπεδα θανάτου 88.196 ακόμη, ελάχιστοι εκ των οποίων επιβίωσαν. Και μέσα σε αυτούς δεν εντάσσουμε αυτούς που «απελάθηκαν» στα κολαστήρια της Γκεστάπο, όπως επίσης και τους Εβραίους που δραπέτευσαν έστω και για λίγο από αυτόν τον επίγειο παράδεισο.

Το πικ, όμως, της συγκεκριμένης κοροϊδίας της διεθνούς κοινής γνώμης υπήρξε το 1944. Οι ναζί επιτρέπουν στον Ερυθρό Σταυρό να έρθει να κάνει επιθεώρηση και να δουν οι απεσταλμένοι με τα ίδια τους τα μάτια τις άριστες συνθήκες που επικρατούν. Και όχι μόνο αυτό. Τραβάνε και βίντεο τη ζωάρα που κάνουν οι Εβραίοι εκεί. Ταχυδρομείο, ποδοσφαιρικοί αγώνες, καφενείο, νοσοκόμες Εβραίες που προσέχουν τους ηλικιωμένους, ζεστό φαγητό, χαρά και παιχνίδι. Και όλα αυτά με την παντελή έλλειψη οποιουδήποτε στρατιώτη. Προφανώς οι ναζί υπήρξαν από τους λίγους στο είδος τους. Δεν είναι τυχαίο ότι η σιχαμένη διάνοια που ακούει στο όνομα Γκέμπελς υπήρξε ο καλύτερος στον τομέα της προπαγάνδας. Έτσι, το εν λόγω φιλμ προβλήθηκε στις αρχές του 1945 σε ξένους ανταποκριτές σε διάφορες διασκευές, με κομμένες σκηνές και ντουμπλάρισμα με εβραϊκή μουσική.

Μέχρι και στα στερνά του πολέμου το στρατόπεδο συνέχιζε να επιτελεί το έργο του. Συγκεκριμένα ο εκπρόσωπος του οργανισμού ανθρωπιστικής βοήθειας, Ότο Λένερ, επισκέφτηκε το Τερεζίν συνοδευόμενος από τον Άιχμαν και εκεί του ανέπτυξε την ιδέα του για το εβραϊκό ζήτημα. Ότι δηλαδή όλοι οι Εβραίοι έπρεπε να συγκεντρωθούν μακριά και να ζήσουν αυτόνομα μετά το τέλος του πολέμου. Στο τώρα όμως το Τερεζίν αποτελούσε την μοναδική λύση ⁱⁱ.

Όλο αυτό το θέατρο σκιών έφτασε στο τέλος του στις 5 Μαΐου του 1945, όταν τα SS έβαλαν τα πόδια στην πλάτη και αποχώρησαν από το Τερεζίν και στις 8 Μαΐου οι Σοβιετικοί έφτασαν στο στρατόπεδο. «Ανεβήκαμε στα ρώσικα τανκ και βγήκαμε στο μεγάλο δρόμο, στον οποίο η ηττημένη γερμανική Βέρμαχτ βάδιζε με δυσκολία προς τα στρατόπεδα αιχμαλωσίας» ⁱⁱⁱ. 155 χιλιάδες Εβραίοι πέρασαν από το Τερεζίν μέχρι και εκείνη την ημέρα. Στο σημείο σήμερα στέκει ένα μνημείο για τους νεκρούς του γκέτο.

Παρόλα αυτά, μνημείο αποτελεί και το φιλμ που άφησαν οι Ναζί πίσω. Χιλιάδες ήταν οι άνθρωποι που βρήκαν τα τελευταία πλάνα των ανθρώπων τους να παριστάνουν τους χαρούμενους και κεφάτους κατοίκους του γκέτο για χάρη του φακού. Ο Οντέντ Μπρέντα αναγνώρισε τον θείο του, Πάβελ Μπρέντα, 20 χρονών τότε, ο οποίος αργότερα απελάθηκε και πέθανε στο Άουσβιτς. Ο Ότεντ αργότερα θα γυρίσει το ντοκυμαντέρ “Liga Terezin” και θα πραγματοποιήσει μια τεράστια έρευνα μιλώντας για το πώς οι ποδοσφαιρικοί αγώνες που διαδραματίστηκαν στο Τερεζίν υπήρξαν μία διαφυγή για τους κρατούμενους.

Προφανώς το σχέδιο των Ναζί να παρουσιαστούν ως αγγελούδια απέτυχε παταγωδώς, κυρίως επειδή ήταν τέτοια η γενοκτονία που επιτελέστηκε που κανένας δεν θα μπόρεσε να την αμφισβητήσει μετά την ήττα των δυνάμεων του Άξονα. Ταυτόχρονα, οι συμμαχικές δυνάμεις γνώριζαν χρόνια πριν τελειώσει ο πόλεμος τι διαδραματιζόταν στο Άουσβιτς ^iv και δεν περίμεναν την απελευθέρωση των στρατοπέδων για να ανοίξουν τα μάτια τους. Κανείς δεν μπορούσε να επικαλεστεί την άγνοια για τη γενοκτονία που διαδραματιζόταν. Όταν, λοιπόν, έχασαν οι Γερμανοί, οι νικητές δεν είχαν κανένα λόγο να μην παρουσιάσουν όλη την αλήθεια.

Κλείνοντας, αφορμή για το συγκεκριμένο άρθρο δεν θα μπορούσε να ήταν άλλη από τα διαφημιστικά σποτάκια που σπαμάρουν εδώ και μήνες χρήστες στο διαδίκτυο από το υπουργείο εξωτερικών του Ισραήλ, δείχνοντας το πόσο καλοί είναι οι στρατιώτες του IDF με τους Παλαιστίνιους. Δείχνοντας τα χαμόγελα που δεν λένε ψέματα. Αλλά είπαμε την ιστορία την γράφουν οι νικητές. Καμιά φορά όμως οι χαμένοι μπορεί να κατακτήσουν τη συνείδηση πως η μακροχρόνια ήττα τους είναι απλά προσωρινή. Ή τουλάχιστον να μην πιστεύουν ό,τι μαλακία τους πλασάρουν.

Τραμπάκουλας

Σημειώσεις

i. Προφανώς μιλάμε κυρίως για Δανούς Εβραίους οι οποίοι απελάθηκαν μετά από πιέσεις της Δανικής κυβέρνησης, η οποία μέχρις ενός βαθμού υπήρξε αυτοδιοικούμενη μέχρι και το 1943.

ii. Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού: Έγγραφα σχετικά με τις δραστηριότητες της Επιτροπής Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού για την υποστήριξη των αμάχων που κρατούνταν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στη Γερμανία (1939–1945).

iii. Από το μυθιστόρημα Ehe auf Raten και περιγράφει τις συνθήκες του στρατοπέδου μέχρι και το τέλος του πολέμου.

iv. Με την κατάκτηση της Πολωνίας και την δημιουργία του Άουσβιτς, ο Πολωνός αξιωματικός Βίτολντ Πιλέκι, απεσταλμένος της εξόριστης πολωνικής κυβέρνησης, παραδίδεται εθελοντικά ως αιχμάλωτος στο Άουσβιτς και αργότερα δραπετεύει γράφοντας την πιο εκτενή αναφορά προς τους συμμάχους για το τι επικρατούσε μέσα στο στρατόπεδο. Προφανώς και οι συμμαχικές δυνάμεις έθαψαν την αναφορά.