Ένα από τα κρισιμότερα πράγματα που ανέδειξε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν η αξία της επιστημονικής έρευνας όταν τίθεται στην υπηρεσία της πολεμικής μηχανής. Το Manhatan Project, το πρόγραμμα που γέννησε την ιστορική πληγή της Χιροσίμα και του Ναγκασάκι, έδειξε πως η (πυρηνική) φυσική έχει τέτοια βαρύτητα που μπορεί να κερδίζει πολέμους.
Το κράτος των ΗΠΑ βγήκε από τον πόλεμο πολλαπλώς κερδισμένο. Τα χρόνια που ακολούθησαν επένδυσε τεράστια ποσά στην έρευνα, συντριπτικό ποσοστό των οποίων προερχόταν από κονδύλια του στρατού. Στο πλαίσιο της «πυρηνικής απειλής» του Ψυχρού Πολέμου, η επιστήμη υπηρέτησε τις πολιτικές «εθνικής ασφάλειας», με τη μεγάλη πλειοψηφία των ερευνητικών προγραμμάτων να βρίσκονται στην –άμεση ή έμμεση– υπηρεσία του αμερικανικού στρατού. Οι ΗΠΑ χάραζαν τον δρόμο.
Η στρατιωτική χρηματοδότηση επέδρασε ριζικά στο εσωτερικό της επιστημονικής κοινότητας, περιθωριοποιώντας σταδιακά τον ρομαντισμό της «αγνής έρευνας», προς όφελος της φορντικής αποδοτικότητας των –όλο και μεγαλύτερων– project: Οι επιστήμονες δεν ερευνούσαν πια για τη χαρά της ανακάλυψης, αλλά εργαζόντουσαν για την επίτευξη των στόχων που υπαγόρευε η ψυχροπολεμική συνθήκη – οι χρηματοδότες τους δηλαδή από τον στρατό.
Η λήξη του Ψυχρού Πολέμου με τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης απομάκρυνε το σύννεφο του πολέμου από τον δυτικό κόσμο. Αυτό όμως δεν σημαίνει πως και η έρευνα σταμάτησε να υπηρετεί τον στρατό. Δεν είναι τυχαίο πως όλες οι «μεγάλες» τεχνολογικές καινοτομίες, μέχρι και σήμερα, προέρχονται από τη στρατιωτική έρευνα, προτού διασχίζουν το κατώφλι της κοινωνικής καθημερινότητας. Τρανταχτό παράδειγμα είναι το ίντερνετ, χωρίς το οποίο –δυστυχώς πλέον– αδυνατούμε να φανταστούμε τον κόσμο.
Στην Ελλάδα, οι κοινωνικοί συσχετισμοί του 20ου αιώνα επεφύλασσαν διαφορετική μοίρα για το κατεξοχήν «σπίτι» της έρευνας, το δημόσιο πανεπιστήμιο. Η μεταπολίτευση διαμόρφωσε ένα σύνθετο τοπίο: Το πανεπιστημιακό άσυλο, η «δημόσια δωρεάν» εκπαίδευση, η πολιτική ζύμωση κ.ο.κ. αποτέλεσαν ανεπιθύμητα χαρακτηριστικά για το ελληνικό κράτος, τα οποία πάλευε να εξαφανίσει εδώ και δεκαετίες. Η έρευνα εξυπηρετούσε τις στρατιωτικές ανάγκες (για αναβάθμιση εξοπλισμών, φύλαξη συνόρων κ.λπ.) αλλά σκόνταφτε συνεχώς στις «χρόνιες παθογένειες» των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων – στις ατομικές και συλλογικές αντιστάσεις που προέκυπταν από τον ιδιαίτερο κοινωνικό χαρακτήρα του πανεπιστημίου.
Το πανεπιστήμιο-μπίζνα, «απελευθερωμένο από αγκυλώσεις του παρελθόντος», μπορεί πλέον να δραστηριοποιηθεί σε όλα τα επιχειρηματικά πεδία, συμπεριλαμβανομένης βέβαια και της πολεμικής βιομηχανίας. Γι’ αυτό η επιτροπή έρευνας του ΕΛΚΕ του ΕΜΠ πήγε να διαγράψει από τον οδηγό χρηματοδότησης την παράγραφο που περιορίζει την εμπλοκή του ιδρύματος στην έρευνα για πολεμικούς σκοπούς πέραν των αναγκών της χώρας. Ταυτόχρονα, ο σχεδιασμός νέου Υπουργείου Έρευνας, Τεχνολογίας και Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης (δια στόματος Μητσοτάκη) δείχνει πως πλέον δεν υπάρχει λόγος το πανεπιστήμιο να συνδέεται –έστω και στο φαντασιακό μας– με την παιδεία, ώστε να υπάγεται στο αντίστοιχο υπουργείο. Σε αυτά τα στιγμιότυπα αποκρυσταλλώνεται με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο τι εννοούν όταν μας λένε για το «τέλος της μεταπολίτευσης».
Μην ξεχνιόμαστε, το ελληνικό κράτος παίρνει ξεκάθαρη θέση στην αναδυόμενη γεωπολιτική συνθήκη, συμμετέχοντας ενεργά στην πολεμική προετοιμασία. Ακολουθεί μια λίστα με προγράμματα και συμφωνίες της αμυντικής βιομηχανίας όπου συμμετέχουν ελληνικά δημόσια πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα.
Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ), Αθήνα
Πέμπτη 19 Φλεβάρη: Υπογραφή μνημονίου συνεργασίας με το Ελληνικό Κέντρο Αμυντικής Καινοτομίας (ΕΛΚΑΚ). Με τα δικά τους λόγια αποτελεί «ένα ουσιαστικό βήμα για τη διασύνδεση της ακαδημαϊκής έρευνας με την ελληνική αμυντική βιομηχανία».
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ)
Συμφωνία χορηγίας με την αμερικανική πολυεθνικής εταιρείας οπλικών συστημάτων Lockheed Martin, για το πρόγραμμα υποτροφιών του Τμήματος Αεροδιαστημικής της Σχολής Θετικών Επιστημών, Σεπτέμβριος 2024.
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ)
Συνέδριο με τίτλο «Οικονομία του Πολέμου» σε συνεργασία με την Ανώτατη Διακλαδική Σχολή Πολέμου, Ιανουάριος 2026.
Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), Ηράκλειο Κρήτης
Project ORDEAL, USSPS, ATHENA, BATTLEVERSE και SAFEGUARD.
Πρόγραμμα DIANA του ΝΑΤΟ: Συμμετέχουν το Εθνικό Κέντρο Ερευνας Φυσικών Επιστημών «Δημόκριτος», το Ιδρυμα Τεχνολογίας και Ερευνας (ΙΤΕ, Ηράκλειο Κρήτης) και το Εθνικό Κέντρο Έρευνας και Τεχνολογικής Ανάπτυξης (ΕΚΕΤΑ, Θεσσαλονίκη).
Πρόγραμμα «UnderSec – Underwater Security» της ΕΕ σε συνεργασία με το Υπουργείο Άμυνας του Ισραήλ και την ισραηλινή βιομηχανία πολεμικών όπλων Rafael Advanced Defence Systems. Συμμετέχουν το Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής (ΠΑΔΑ) και το Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο (ΕΛΜΕΠΑ, Ηράκλειο Κρήτης).
Προγράμματα που χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Άμυνας
- SPADER, PASITHEA, ACTING, dTHOR – ΕΜΠ
- CASSATA – ΕΜΠ, ΕΚΕΤΑ
- S.W.I.F.T – ΕΜΠ, Δημόκριτος, Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, σε συνεργασία με την ελληνική Intracom Defence (που εξαγοράστηκε από την Israel Aerospace Industries, εταιρία που ανήκει στο κράτος του Ισραήλ).
- VICTORIOUS – ΑΠΘ, ΕΚΕΤΑ, ΠΑΜΑΚ (Πανεπιστήμιο Μακεδονίας)
- CITADEL – ΕΚΕΤΑ
